Spacer po Targówku
Chociaż sporą część dzielnicy położonej na terenie dawnych wsi Targowe Małe oraz Bródno pokrywają obecnie wielkie osiedla mieszkaniowe wybudowane w latach 60. i 70. XX wieku jest tu wiele miejsc wartych zobaczenia. Dość wspomnieć o pozostałościach grodziska z X wieku – najstarszej osady na terenie współczesnej Warszawy, dwóch zabytkowych nekropoliach, najstarszym warszawskim nagrobku czy kilku świetnie zachowanych zabytkach architektury drewnianej. Niepowtarzalnych wrażeń dostarczy Ci też spacer po plenerowym Parku Rzeźby oraz… wizyta w gospodarstwie rolnym na terenie byłego PGR-u.
Dzielnica zagrała również w słynnym serialu Stanisława Barei “Alternatywy 4”, o czym przypomina mural przedstawiający Józefa Balcerka.
Gród na Bródnie
Czy wiesz, że na terenie Lasu Bródnowskiego znajdowała się najstarsza znana osada ludzka w granicach obecnej Warszawy? Przypomina o tym owalny nasyp porośnięty bujną, leśną roślinnością wokół którego biegnie drewniany chodnik. W X i XI wieku w jego miejscu przebiegał ziemny wał o grubości 8 i wysokości 6 metrów, tworzący warowne grodzisko. Położone było ono na wydmie otoczonej z trzech stron bagnami. W czasie zagrożenia w grodzie chronili się mieszkańcy osady złożonej z kilkudziesięciu okolicznych chat. Życie, ubiór oraz zajęcia przodków obecnych Warszawiaków przybliżą Ci informacje na tablicach umieszczonych w pobliżu. Jeśli chcesz przenieść się do tamtych czasów, przyjdź na organizowany tutaj co roku w czerwcu – w ramach Europejskich Dni Archeologii – Piknik Archeologiczny. Obejrzysz wtedy inscenizacje z udziałem średniowiecznych wojów, weźmiesz udział w pokazach dawnych rzemiosł albo wirtualnym spacerze po grodzie.
Pierwszą osadę na terenie współczesnej Warszawy upamiętnia inskrypcja na głazie przy wejściu do lasku oraz położony kilkaset metrów dalej pomnik. Napis na nim oznajmia przechodzącym, że “Tu zaczęła się Warszawa”. Drugą część pomnika stanowi fragment muru z kotwicą i tablicą informacyjną na temat kanału Bródnowskiego. Przekopano go częściowo w korycie pobliskiej rzeki Brodni, która wylewała po deszczach, tworząc na obszarze Bródna rozległe mokradła.
Nagrobek Michała Warembergera
W niewielkiej odległości od lasku Bródnowskiego przy ulicy Malborskiej, wznosi się prawie 3-metrowa, kamienna kolumna z krzyżem na szczycie. To pomnik nagrobny zmarłych podczas epidemii dżumy, która przetoczyła się przez Warszawę na początku XVIII wieku. Niegdyś znajdował się on pośrodku cmentarza epidemicznego, położonego daleko poza granicami miasta. Wystawiony Michałowi Warembergerowi i jego dzieciom przez żonę jest uważany za najstarszy wolnostojący nagrobek w stolicy. W ciągu kilkuset lat napis na kolumnie zatarł się do tego stopnia, że okoliczni mieszkańcy przez jakiś czas uznawali go za zwykłą przydrożną kapliczkę. Dopiero konserwacja przywróciła oryginalną inskrypcję, proszącą przechodniów o modlitwę. Dziś pomnik otaczają wysokie drzewa, więc latem łatwo go przeoczyć. Zatrzymaj się przy nim na chwilę i wyobraź sobie życie ludzi w czasach, gdy epidemie zmieniały losy całych miast.
Folwark Bródno
Nie lada atrakcja dla stęsknionych za wiejskim życiem. Folwark Bródno to położone w otoczeniu osiedli mieszkaniowych niewielkie gospodarstwo edukacyjne. Znajduje się na terenie dawnego PGR-u (Państwowego Gospodarstwa Rolnego). Czeka Cię tu bliskie spotkanie z hodowlanymi zwierzętami: ozdobnymi gatunkami kur, krowami, osłami, kozami, owcami czy królikami. W ramach biletu wstępu otrzymasz kubek z warzywami, dzięki czemu szybko zaskarbisz sobie ich sympatię. Opisy na tabliczkach pozwolą Ci poszerzyć wiedzę na ich temat. Na terenie folwarku znajdują się również poletka edukacyjne, na których rosną różne rośliny uprawne, ekspozycja maszyn rolniczych ze słynnym niegdyś kombajnem zbożowym Bizon, a także tereny parkowo-rekreacyjne, ośrodek jazdy konnej i sklep ogrodniczy. Koniecznie odwiedź to miejsce, jeśli potrzebujesz odpocząć od miejskiego zgiełku.
Park Rzeźby w Parku Bródnowskim
Jedyna w swoim rodzaju plenerowa galeria sztuki współczesnej w scenerii wielkomiejskiego parku. Powstała jako wspólne przedsięwzięcie Urzędu Dzielnicy Targówek, artysty i mieszkańca Bródna – Pawła Althamera oraz Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Składa się na nią kilkanaście eksponatów – rzeźb, instalacji i innych wypowiedzi artystycznych, które odkryjesz spacerując parkowymi alejami. Zobaczysz m.in.: 16-metrowy, ceglany napis BRÓDNO, przypominjący słynne „HOLLYWOOD”; rzeźbę „Mieszczanie z Bródna” stworzoną przez różne grupy mieszkańców podczas warsztatów prowadzonych m.in. na siłowni, w domu kultury, ośrodku dla uchodźców czy kościele; rzeźbę-ogród „Raj” – uformowaną z drzew i krzewów na podstawie wyobrażeń dzieci z pobliskiej szkoły podstawowej; górującego nad okolicą pozłacanego „Anioła Stróża” umieszczonego na 3-metrowym słupie oraz odlaną z brązu „Sylwię” – nagą wężowłosą kobietę unoszącą się na tafli wody stawu stworzoną przez osoby chore na stwardnienie rozsiane. Podczas spaceru usłyszysz krótkie przerywniki dźwiękowe rozgłośni radiowych zagrane na wibrafonie. To również jedna z prac, w której artystka potraktowała dźwięk jako formę rzeźbiarską. Daj się zainspirować tym i innym eksponatom do refleksji nad współczesną sztuką.
Pomnik Cudu nad Wisłą
To miejsce pokazuje, że wielka historia jest zapisana także z dala od turystycznych szlaków. Pomnik upamiętniający zwycięstwo polskich wojsk w słynnej Bitwie Warszawskiej z 1920 roku znajdziesz przy brukowanym odcinku ulicy Wysockiego, przy posesji o nr 49. Ma formę stalowego krucyfiksu umieszczonego na cokole, a ufundowali go mieszkańcy Nowego Bródna 15 sierpnia 1925 r. Z powodu daty powstania i zaskakującego zwycięstwa Polaków bywa również nazywany pomnikiem „Piątej rocznicy Cudu nad Wisłą”. Zdewastowany po wojnie przez pracowników Urzędu Bezpieczeństwa został odresturowany w 1995 roku. Skromny w formie przypomina o batalii, która ocaliła Europę przed bolszewickim totalitaryzmem.
Bródnowskie nekropolie i zabytki sakralne
Jeśli chcesz cofnąć się w czasie jeszcze dalej, odwiedź dwie zabytkowe nekropolie założone w czasach, kiedy Bródno znajdowało się daleko poza granicami Warszawy.
Starsza z nich, to Cmentarz Żydowski na Bródnie, na którym pochowano aż 300 tysięcy, głównie biednych, Żydów. Powstał on w 1780 roku z inicjatywy Szmula Zbytkowera – nadwornego bankiera króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zniszczony w czasie I i II wojny światowej kompletnej dewastacji doświadczył w okresie wczesnego PRLu. W takim też stanie został uwieczniony w filmie „Europa, Europa” Agnieszki Holland. Losy nekropolii poznasz zwiedzając wystawę mieszczącą się w pawilonie przy wejściu. Dzięki niej dowiesz się też o żydowskich zwyczajach pogrzebowych.
Przeszło 100 lat młodszy od Cmentarza Żydowskiego jest otwarty w 1884 roku w jego sąsiedztwie Cmentarz Bródnowski. Z około 1,5 mln pochowanych, jest jedną z największych nekropolii w Europie. Początkowo miejsce spoczynku znalazły na nim osoby niezamożne, zmarłe w szpitalach i przytułkach, a także Romowie i niewierzący. Z czasem dołączyły do nich osoby lepiej sytuowane, jak przedwojenny polityk Roman Dmowski, piosenkarz Mieczysław Fogg czy kultowy rysownik, autor serii komiksowej „Tytus, Romek i A’Tomek” – Papcio Chmiel. Po II wojnie światowej chowano tu też szczątki ofiar terroru komunistycznego.
Niedaleko bramy wejściowej od strony ul. św. Wincentego przy głównej Alei wznosi się nieduża świątynia, pełniąca funkcję kaplicy cmentarnej. To zabytkowy Kościół pw. św. Wincentego á Paulo z 1888 roku, wykonany w całości z drewna. Aby obejrzeć go od środka przyjdź tu w niedzielę, kiedy poza pogrzebami są w nim sprawowane msze święte. Zachwycisz się bogatą, żywą polichromią i wystrojem przypominającym kościółki góralskie.
Dom Paprockich
Zabytkowa kamienica położona przy rondzie Żaba, tuż przy wejściu na Cmentarz Żydowski, wyraźnie odróżnia się od współczesnej zabudowy dzielnicy. Wybudowana około 1911 roku przez przedsiębiorcę Baltazara Paprockiego jest obecnie największą drewnianą czynszówką w Warszawie. Nadgryziony przez ząb czasu budynek zachował ślady swojego przedwojennego uroku, kiedy mieszkania wynajmowali w nim, oprócz miejscowych kolejarzy, także, rzemieślnicy, ludzie kultury i polityki. W pierwszych dniach sierpnia 1944 roku mieścił się w nim szpital polowy dla uczestników Powstania Warszawskiego. Aby poczuć przedwojenny klimat obejrzyj kamienicę od strony podwórka. To tam znajdują się porośnięte bluszczem dwa ganki wejściowe ze zdobieniami w nadwiślańskim stylu świdermajer. Mieszkania z oryginalnymi żeliwnymi numerami nad drzwiami wciąż służą najemcom. Jedno z nich „zagrało” nawet w serialu „Alternatywy 4”, jako lokum profesora Dąba-Rozwadowskiego, zanim przeprowadził się on na Ursynów.
Kościół Zmartwychwstania Pańskiego
W części Targówka zwanej Fabrycznym, przy ulicy Ziemowita, stoi niezwykła świątynia z 1919 roku. Powstała z inicjatywy kolejarzy jako wotum wdzięczności Bogu za odzyskanie niepodległości. Zaprojektował ją słynny architekt Stefan Szyller, autor projektów Politechniki Warszawskiej i Galerii Zachęta. Co ciekawe materiały do budowy pochodziły ze zburzonego Dworca Petersburskiego, a świątynię konsekrował przyszły papież Pius XI. Co roku, 25 sierpnia odprawiana jest tu msza za ofiary hitlerowskiej łapanki z 1944 roku, w której aresztowano tysiące mieszkańców. Spójrz na wysoki, dwuspadowy dach świątyni, zwieńczony smukłą sygnaturką. Czy nie przypomina Ci on architektury góralskiej? W środku sąsiadującej z kościołem dzwonnicy znajduje się szkielet konstrukcji nośnej dzwonu, wykonany z torów rozebranej kolei petersburskiej. Ile śladów historii może kryć skromna świątynia.
Street Art
Dzielnica Targówek słusznie kojarzy się z blokami mieszkaniowymi, których ściany tętnią kolorami i sztuką uliczną. Przy ulicy Radzymińskiej 140 zobaczysz antyczną kolumnę w nowoczesnej formie amerykańskiego duetu Cyrcle – „Collapse Part II” – i „Pannę Wolną” znanego grafika Andrzeja Pągowskiego – symbol solidarności z Ukrainą. Niedaleko stąd, pod numerem 150, znajduje się mural „Człowieczy los” z wilkiem i owcą, stworzony z okazji 20-lecia partnerstwa miast Warszawa i Düsseldorf.
W innych częściach dzielnicy zobaczysz „Małego Księcia”, mural inspirowany książką Antoine’a de Saint Exupery’ego o tym samym tytule, „System edukacji” Sepe, a także utrzymaną w czarno-białej stylistyce pracę Loesje International z napisem „Nie rozmawiaj z nieznajomymi, bo jeszcze kogoś poznasz”. Koniecznie obejrzyj też mural Józefa Balcerka z „Alternatyw 4” przy ulicy Naczelnikowskiej 50. Przypomina on, że to stąd pochodził szemrany bohater serialu. Przy ulicy Rzecznej znajdziesz rural “100 m tolerancji” namalowany na naziemnym rurociągu. Przedstawia dzieci pochodzące z różnych stron świata trzymające się za ręce. Uliczna galeria ożywia przestrzeń i zmusza do refleksji. Czy chciałbyś odkryć, jak bloki na Targówku zamieniają się w płótna pełne opowieści?
Zalew Bardowskiego
Zajrzyj na wschodni kraniec Targówka i odkryj miejsce, w którym Warszawa zwalnia tempo. Położony wśród lasów i łąk zalew latem zamienia się w prawdziwą oazę relaksu. Poopalasz się tu na plaży, spróbujesz wakeboardingu albo po prostu odpoczniesz popijając coś chłodnego w jednym z sezonowych barów.
Dzieci będą zachwycone placem zabaw, a każdy może poćwiczyć na plenerowej siłowni. W pobliskim lesie znajdziesz niezwykłą trasę z drewnianymi kładkami, idealną na spokojną przechadzkę lub rowerową wycieczkę.
Nie zapomnij wspiąć się na wieżę widokową, by zobaczyć, jak zielony i spokojny potrafi być Targówek. Przyjedź i przekonaj się sam – to jedno z tych miejsc, do których chce się wracać!